ભારતમાં દર વર્ષે લાખો લોકો માર્ગ અકસ્માતમાં જીવ ગુમાવે છે. ઘણી વખત એવું બને છે કે અકસ્માત સ્થળે લોકો હાજર હોવા છતાં પોલીસ કે કોર્ટની ઝંઝટમાં પડવાના ડરથી મદદ કરવા આગળ આવતા નથી. આ પરિસ્થિતિને બદલવા અને અકસ્માતગ્રસ્ત વ્યક્તિને સમયસર સારવાર મળે તે માટે ગુજરાત સરકાર દ્વારા “રાહ-વીર યોજના” (Rah Veer Yojana) અમલમાં મૂકવામાં આવી છે.
જો તમે કોઈનો જીવ બચાવો છો, તો તમે માત્ર એક સારા નાગરિક નથી, પણ સરકારની નજરમાં એક ‘રાહ-વીર’ છો. આ લેખમાં આપણે આ યોજના વિશેની તમામ વિગતો સરળ ગુજરાતીમાં સમજીશું.
૧. રાહ-વીર યોજના શું છે? (What is Rah Veer Yojana?)
રાહ-વીર યોજના એ કેન્દ્ર સરકારના માર્ગ પરિવહન અને રાજમાર્ગ મંત્રાલય દ્વારા શરૂ કરવામાં આવેલી એક પ્રોત્સાહક યોજના છે, જેનો અમલ ગુજરાત સરકાર દ્વારા રાજ્યભરમાં કરવામાં આવી રહ્યો છે. અગાઉ આ યોજના હેઠળ મદદ કરનાર વ્યક્તિને ₹5,000 આપવામાં આવતા હતા, પરંતુ હવે આ રકમ વધારીને ₹25,000 કરવામાં આવી છે.
આ યોજનાનો મુખ્ય ઉદ્દેશ્ય અકસ્માતના પ્રથમ કલાકમાં એટલે કે ‘ગોલ્ડન અવર’ (Golden Hour) માં ઘાયલ વ્યક્તિને હોસ્પિટલ પહોંચાડવા માટે લોકોને પ્રોત્સાહિત કરવાનો છે.
૨. ગોલ્ડન અવર (Golden Hour) એટલે શું?
મેડિકલ વિજ્ઞાનમાં અકસ્માત થયા પછીના પ્રથમ 60 મિનિટના સમયને ‘ગોલ્ડન અવર’ કહેવામાં આવે છે. જો આ સમય દરમિયાન ઘાયલ વ્યક્તિને યોગ્ય સારવાર મળી જાય, તો તેના બચવાની શક્યતા 80% વધી જાય છે. રાહ-વીર યોજના આ જ કિંમતી સમયનો સદુપયોગ કરવા માટે બનાવવામાં આવી છે.
૩. કોણ બની શકે છે ‘રાહ-વીર’? (પાત્રતા અને શરતો)
કોઈપણ સામાન્ય નાગરિક ‘રાહ-વીર’ બની શકે છે, પરંતુ તેના માટે નીચે મુજબના માપદંડ ધ્યાનમાં લેવામાં આવે છે:
- મદદ કરનાર વ્યક્તિ: જે વ્યક્તિએ અકસ્માતગ્રસ્તને તાત્કાલિક હોસ્પિટલ પહોંચાડ્યો હોય અથવા 108 બોલાવીને પ્રાથમિક સારવાર અપાવવામાં મદદ કરી હોય.
- અકસ્માતનો પ્રકાર: અકસ્માત મોટર વાહન (કાર, બાઇક, ટ્રક વગેરે) દ્વારા થયેલો હોવો જોઈએ.
- ગંભીરતા: ઇજાગ્રસ્ત વ્યક્તિને એવી ઇજા થઈ હોય જેમાં તેને ઓછામાં ઓછા 3 દિવસ હોસ્પિટલમાં દાખલ રહેવું પડે, મગજ કે કરોડરજ્જુની ઇજા થઈ હોય અથવા જેનું ઓપરેશન કરવું પડ્યું હોય.
- સ્વૈચ્છિક વિગતો: જે વ્યક્તિ સહાય મેળવવા માંગે છે તેણે પોતાની બેંક ડિટેલ્સ અને ઓળખ પત્ર (આધાર કાર્ડ) આપવાનું રહેશે.
૪. સહાયની રકમ કેવી રીતે નક્કી થાય છે?
રાહ-વીર યોજનામાં નાણાકીય સહાયની વહેંચણી નીચે મુજબના નિયમો અનુસાર કરવામાં આવે છે:
| કિસ્સો | મળવાપાત્ર રકમ |
| એક વ્યક્તિએ એક વ્યક્તિનો જીવ બચાવ્યો હોય | ₹25,000 અને પ્રશંસા પત્ર |
| એક કરતાં વધુ વ્યક્તિએ (મિત્રો કે રાહદારીઓએ) મળીને મદદ કરી હોય | ₹25,000ની રકમ તમામ વચ્ચે સમાન ભાગે વહેંચાશે |
| એક જ અકસ્માતમાં એક વ્યક્તિએ ઘણા બધા લોકોની મદદ કરી હોય | તેને મહત્તમ ₹25,000 જ મળશે |
| વર્ષમાં વધુમાં વધુ કેટલી વાર? | એક વ્યક્તિ વર્ષમાં 5 વખત આ ઇનામ મેળવી શકે છે |
નોંધ: જો તમે રાષ્ટ્રીય સ્તરે શ્રેષ્ઠ કામગીરી કરો છો, તો ભારત સરકાર તરફથી વર્ષના 10 શ્રેષ્ઠ રાહ-વીરોને ₹1,00,000 નું વિશેષ ઇનામ પણ આપવામાં આવે છે.
૫. પોલીસ કે હોસ્પિટલ હેરાન કરશે? (તમારા અધિકારો)
ઘણા લોકોને એવો ડર હોય છે કે જો અમે મદદ કરીશું તો પોલીસ વારંવાર પૂછપરછ માટે બોલાવશે. પરંતુ ‘ગુડ સમારિટન’ (Good Samaritan) કાયદા હેઠળ તમને નીચે મુજબના સંરક્ષણ મળે છે:
- કોઈ દબાણ નહીં: હોસ્પિટલ કે પોલીસ તમને તમારી ઓળખ આપવા માટે દબાણ કરી શકે નહીં.
- પૂછપરછ: જો તમે સાક્ષી બનવા ન માંગતા હોવ તો પોલીસ તમને રોકી શકે નહીં.
- સન્માન: તમારી પૂછપરછ માત્ર એક જ વાર અને તમારા અનુકૂળ સમયે કરવામાં આવશે.
- પ્રાઈવસી: તમારી વિગતો ગુપ્ત રાખવામાં આવશે.
૬. કેવી રીતે મળશે ₹25,000ની રકમ? (પ્રોસેસ)
આ યોજનામાં તમારે કોઈ લાંબી સરકારી ફાઈલો બનાવવાની જરૂર નથી. તેની પ્રક્રિયા ખૂબ જ સરળ છે:
- હોસ્પિટલની ભૂમિકા: તમે જ્યારે ઘાયલને હોસ્પિટલ લઈ જશો, ત્યારે હોસ્પિટલ સત્તાવાળાઓ પોલીસને જાણ કરશે.
- વેરિફિકેશન: પોલીસ અને ડોકટરો તમારી કામગીરીની તપાસ કરશે કે તમે ખરેખર સમયસર મદદ કરી છે.
- જિલ્લા સમિતિ: જિલ્લા કલેક્ટરની અધ્યક્ષતામાં એક કમિટી તમારા નામની મંજૂરી આપશે.
- ડાયરેક્ટ બેંક ટ્રાન્સફર: મંજૂરી મળ્યા બાદ સહાયની રકમ સીધી તમારા બેંક ખાતામાં જમા કરવામાં આવશે.
૭. એક ઉદાહરણથી સમજીએ
ધારો કે, અમદાવાદ-વડોદરા એક્સપ્રેસ વે પર એક બાઇક સવારનો અકસ્માત થાય છે. પાછળથી આવતા રમેશભાઈ પોતાની કાર ઉભી રાખે છે અને ઘાયલ યુવકને તાત્કાલિક પોતાની કારમાં નજીકની ટ્રોમા હોસ્પિટલ લઈ જાય છે. ડોક્ટરો જણાવે છે કે જો રમેશભાઈએ 10 મિનિટ મોડું કર્યું હોત તો યુવકનો જીવ બચવો મુશ્કેલ હતો.
આ કિસ્સામાં, હોસ્પિટલ રમેશભાઈની વિગતો નોંધશે. ત્યારબાદ પોલીસ દ્વારા પંચનામું અને વેરિફિકેશન થશે અને રમેશભાઈને સરકાર તરફથી ₹25,000 અને પ્રશંસા પ્રમાણપત્ર એનાયત કરવામાં આવશે.
