શું હવે અરવલ્લીના પહાડો ખરેખર ખતમ થવાના છે?
અરવલ્લી પર્વતમાળા માત્ર પહાડોની શ્રેણી નથી, પરંતુ ગુજરાત અને ઉત્તર ભારતની કુદરતી સુરક્ષા દીવાલ છે. છેલ્લા ઘણા વર્ષોથી અરવલ્લીમાં ગેરકાયદેસર ખનન, જંગલોનો નાશ અને બાંધકામને કારણે મોટું જોખમ ઉભું થયું છે. આ સ્થિતિને ધ્યાનમાં રાખીને હવે સુપ્રીમ કોર્ટએ એક મહત્વપૂર્ણ નિર્ણય લીધો છે.
પરંતુ પ્રશ્ન એ છે –
શું આ નિર્ણય અરવલ્લીને બચાવશે કે પછી પહાડો તૂટી જશે?
અરવલ્લી પર્વતમાળાનો ઇતિહાસ
અરવલ્લી પર્વતમાળા વિશ્વની સૌથી જૂની પર્વતમાળાઓમાંની એક છે.
- ભૂસ્તરશાસ્ત્રીઓના જણાવ્યા મુજબ, અરવલ્લીનું નિર્માણ આશરે ૨ અબજ વર્ષ પહેલાં થયું હતું
- આ પર્વતો હિમાલય કરતા પણ જૂના છે
- એક સમય એવો હતો જ્યારે અરવલ્લી હિમાલય જેટલી ઊંચી હતી
- લાખો વર્ષના પવન અને વરસાદના ઘસારા કારણે આજે તે નીચા પહાડો અને ટેકરાઓમાં ફેરવાઈ ગઈ છે
વિસ્તાર
અરવલ્લી પર્વતમાળા ગુજરાતના બનાસકાંઠા અને સાબરકાંઠાથી શરૂ થઈને રાજસ્થાન, હરિયાણા થઈને દિલ્હી સુધી લગભગ ૬૯૨ કિમી સુધી ફેલાયેલી છે.
વર્તમાન સ્થિતિ: અરવલ્લી પર મોટું જોખમ
આજની તારીખે અરવલ્લી સામે સૌથી મોટું જોખમ છે:
ગેરકાયદેસર ખનન
- માર્બલ, ગ્રેનાઈટ અને અન્ય ખનીજ માટે પહાડો તોડી નાખવામાં આવ્યા
- ખાસ કરીને રાજસ્થાન અને હરિયાણા વિસ્તારમાં મોટા પ્રમાણમાં ખનન થયું
બાંધકામ અને દબાણ
- જંગલ વિસ્તારોમાં રસ્તા, ફેક્ટરી અને બાંધકામ
- નાના ટેકરાઓને “પહાડ નથી” કહીને નષ્ટ કરવામાં આવ્યા
સુપ્રીમ કોર્ટનો મોટો નિર્ણય
અરવલ્લીના સંરક્ષણ માટે સુપ્રીમ કોર્ટએ કડક વલણ અપનાવ્યું છે.
કોર્ટના મુખ્ય મુદ્દા:
- વન વિસ્તાર અને અરવલ્લી વિસ્તારમાં કોઈપણ પ્રકારનું ખનન નહીં
- ગેરકાયદેસર બાંધકામ પર રોક
- પર્યાવરણને નુકસાન પહોંચાડતી પ્રવૃત્તિઓ બંધ કરવાના આદેશ
પરંતુ વિવાદ ક્યાં છે?
તાજેતરમાં “૧૦૦ મીટર નિયમ”ને લઈને પર્યાવરણવાદીઓમાં ચિંતા છે, કારણ કે નાના પહાડો અને ટેકરાઓ સુરક્ષા બહાર રહી શકે છે.
ગુજરાત અને સ્થાનિક લોકો માટે અરવલ્લીનું મહત્વ
રણને અટકાવતી કુદરતી દીવાલ
અરવલ્લી થારના રણ અને ગુજરાતની ઉપજાઉ જમીન વચ્ચે ઢાલ બનીને ઊભી છે.
જો આ પહાડો નાશ પામશે તો:
- રણની રેતી ઉત્તર ગુજરાત સુધી પહોંચી શકે
- હરિયાળી જમીન ધીમે ધીમે રણમાં ફેરવાઈ શકે
પાણીનો આધારસ્તંભ
ગુજરાતની ઘણી નદીઓ:
- સાબરમતી
- બનાસ
- લૂણી
આ બધાની ઉત્પત્તિ અરવલ્લીમાંથી થાય છે.
અરવલ્લી વરસાદી પાણીને જમીનમાં ઉતારવામાં મદદ કરે છે, જેના કારણે ભૂગર્ભજળ જળવાઈ રહે છે.
સ્થાનિક આજીવિકા અને પશુપાલન
- આદિવાસી અને ગ્રામ્ય લોકો માટે જંગલો જીવનરેખા છે
- પશુપાલન, ઔષધિઓ અને ઘાસચારાનો આધાર અરવલ્લી પર છે
વન્યજીવન અને પર્યાવરણ
- દીપડા
- રીંછ (જેસોર અભયારણ્ય)
- અનેક દુર્લભ પક્ષીઓ અને વનસ્પતિ
અરવલ્લી વગર આ બધું અસ્તિત્વમાં રહી શકશે નહીં.
અરવલ્લી: પ્રકૃતિ અને આસ્થાનો સંગમ
અરવલ્લીના ખોળે અનેક પવિત્ર યાત્રાધામો આવેલાં છે:
- અંબાજી અને ગબ્બર ગઢ – શક્તિપીઠ
- ખેડબ્રહ્મા – દુર્લભ બ્રહ્માજી મંદિર
- ઈડરિયો ગઢ – ઐતિહાસિક અને ભૌગોલિક અજાયબી
- શામળાજી – કાળિયા ઠાકોરનું ધામ
- પોળો ફોરેસ્ટ – કુદરત અને ઇતિહાસનું મિલન
સારાંશ
- અરવલ્લી માત્ર પથ્થરોનો ઢગલો નથી,
- તે પાણી બચાવે છે
- રણને આગળ વધતું અટકાવે છે
- લાખો લોકોની આજીવિકા સાથે જોડાયેલી છે
જો અરવલ્લી નાશ પામશે, તો ભવિષ્યમાં ગુજરાતને ગંભીર જળ સંકટ અને પર્યાવરણીય વિનાશનો સામનો કરવો પડી શકે છે.
અરવલ્લી બચાવવી એટલે આપણું ભવિષ્ય બચાવવું.
